2017/12/17

Emakumeak hizkuntzan "sartzen"



                                                  "Hizkuntza ez da gertaera biologiko eta naturala,
                                                    hizkuntza eskuratze kulturala denez (...) alda dezakegu,
                                                    hizkuntza aldatzean mentalidadea aldatu egiten da eta
                                                    mentalitatea aldatzean jarrera aldatu egiten da".
                                                                     Teresa Meana






Hizkuntzaren bitartez balioak transmititu eta errealitatea izendatzen eta interpretatzen ikasten dugu, hizkuntzak identitate indibiduala nahiz kolektiboaren eraikitze prozesuan eragiten du.

Hizkuntzaren bitartez, emakume edo gizon izanda zer den zilegi eta zer ez, zein esparrutan, zein baldintzetan... transmititzen dugu, estereotipo sexistak erreproduzituz edo gaindituz.

Gure jendarte patriarkalean emakumeak diskurtsotik kanporatuak egon dira eta duela gutxi hasi dira hitzaren boterea erabiltzen. Hori dela eta, nahitaezkoa da hizkuntzari eta diskurtsoari begirada feminista bat ematea.


Hizkuntza sexista dela esaten dugu emakumeak subjektu bezala agertzen ez direnean eta agertzekotan, gutxietsiak, irainduak, minduta edo baztertuak direnean.Hizkuntza hau, sexista dena alegia, genero estereotipatuak eta misoginia transmitizen dituen hizkuntza da.



Euskara gure hizkuntza izanik, begirada bat bota behar diogu ere. Euskara genero gramatikalik ez duenez, askoren ustez ez da sexista ez hizkuntza, ezta bere erabilera ere. Baina euskarak badu genero bereizketa eta... batzuetan desegoki erabiltzen dugu.



Ahozko hizkuntzaz aparte, hizkuntza ikonografikoa ere badaukagu. Adi egon behar gara honekin, aditasun berezia eman behar diegu irudiei. Suposatzen da irudiak testua era neutral batean ulertuak izateko eginda daudela, baina ez da horrela izaten.


Orain arte egindako ikerketen emaitzak antzekoak dira: estereotipo sexistak indartzen dira eta gizonen nagusitasuna errepikatzen da behin eta berriro.



Beste alde batetik, kontuz euki behar dugu gure hizkuntza gestuala eta ahozkoarekin, izan ere hauek ere sexismoa areagotu dezakete.

Hizkuntza hezkidetzailea izan behar da irakasle guztion tresna ikastolan. Hizkuntza hezkidetzailearen bidez, pertsona guztiak barne hartzen ditugu.

Aurreko edizioetako ikastarokideen arteko posta aukeratzerakoan, Amaia Chuecaren "Esaten ez dena, ez da" gustatu zait, bere hitzek hausnarketa sakona adierazten baitute. Gainera, hainbat argazki eta bideo interesgarri aurkezten ditu eta hori ere asko gustatu zait.

Hizkuntza ez sexistren GIDA bat  aukeratzerakoan, Amelia Barquinen "Euskararen erabilera ez sexista gidaliburua" aukeratu dut.

Ikastetxean landu behar diren erronken artean, zalantza barik, hauek biak aipatuko nituzke:

- Hizkuntzaren erabilera sexista erabiltzen dugularen kontzientzia sortzea.
- Gure ikasleei, gurasoei eta bestelakoei erabilera ez sexista erabiltzeko formakuntza eta baliabideak ematea.



ZER JANARAZI, HURA IZAN

Aste honetan ikasi, ikusi, ikertu eta hausnartu dugunak hamaika buru hauste sortu dizkit. Lehendik ere askotan ibili nahiz gai honen jira-biran eta askotan amaitu dut sututa.
Egia da bai gure hizkuntza ez dela izatez sexista, baina bere erabilera sexista izan daitekeela egia da. Ikusi dugun bezala, gainera, bizi garen lurraldea eta bere egoera soziolinguistikoa kontuan hartuta, gaztelaniako hainbat esapide, hitz-joko eta erabilera nahasten ditugu euskaraz mintzatzean eta horrek eragina izan du gure hizkuntzari sexismo kutsua emateko.
Duela urtebete inguru arte, “politta” hitza emakumeentzat soilik erabili ohi nuen nik. Gizonezkoentzat “ederra, edo guapoa” erabiltzen nituen. Gizonei polit deitzea arraroa egiten zitzaidan. Baina egun batean, gizonezko batek azaldu zidan, polita hitzak ez duela generorik markatzen eta gizozenkoekin erabiltzea ere zilegi dela.  Banaketa hura ez nuen kontzienteki  egiten, baina haren azalpenen ostean ohartu nintzen nire hiztegiaren erabileraz. Harrezkero polita hitza bi generoei zuzentzero erabiltzen dut.
Aurreko asteburuan, Madriden izan nintzen, Txueka auzoan hartu nuen ostatu. Auzo horretan LGBT mugimenduko jendea bizi da gehienbat. Hori entzunda auzoa banderatxoz eta errebindikazio mezuz josita egongo zela uste nuen, baina ez. Auzo batetik bestera igarotzean ez duzu ia ezer ezberdinik antzematen. Auzoen arteko ezberdintasuna hizkuntzan antzeman nuen, gizonezkoek euren artean elkarri zuzentzeko  aditz modu femeninoa erabiltzen dute. Lehendik entzuna nuen erabilera horren berri, baina harrituta geratu nintzen hala ere, sekula ez bainuen errealitatean ikusteko aukerik izan.

Ikusiak ikusi, hauxe da nik sortutako memea:



Gure hitz egiteko modua, buruan dugun pentsamendua eta sinesmenaren isla dela argi dut. Nola hitz egin nahi dugun kontziente bagara, gure barne ideiak alda ditzakegu. Baina hitz egitea inkontzientea badugu, eta harreta berezirik ez badugu jartzen,  gure barneko ideietan oinarrituta irteten zaigu. Baina nork sartu dizkigu ideia horiek? Gizarteak sartu nahi izan dizkigun deiak ditugu barnean, neurri txikian edo handian, baina ideiak manipulatuta ditugu guztiok. Nire aburuz, horren ondorio da gure hizkuntza sexista izan ez arren, bere erabilera sexista izatea posible izatearen errealitatea.  Ideia honetatik sortu  dut nire memea.


Ihazko postari dagokionez, berriz, Maite Antxustegiren hauxe aukeratzen dut. Lan osoa eta argia izateaz gain, bertan ageri den irudiarekin geratzen naiz. Irakaslea bere ikasleekin ari da femenino/masculino adizkiez. Ikaragarria iruditu zait hezkuntzaren barnean horrelako asakeriak egiten ditugula ikustea. Okerrena da, ez zaidala argazki zaharkitua irudizen, oraindik ere horrelakoak burutzen direla uste dut tamalez.


Gida ez-sexista aukeratu beharko banu Amelia Barkinek emakunderentzako idatzitako gida proposatuko nuke. Amelia irakasle izan nuen, eta bat egiten nuen bere ideiekin, hark ere argi zituen bere ideiak eta egitekoak eta bere ideietara atxikitzen gintuen ikasleok ere. Gida honen berri banuen lehendik  eta osoa iruditzen zaidalako aukeratu dut. Hasierako sarrerak gogoetarako bidea irekitzen du eta gaiarekin hasiera batean bat ez daudenak inguratzeko ere baliagarria dela esango nuke. Gomendagarria.


Aurreko puntu guztiak gogoan hartuz, eta lotuz, erronka asko ditugu burutzeko. Dena den nagusiena, kontzientzia sortzea dela esango nuke. Konformismoan bizi gara, aldaketarako, aurrera-biderako interes berezirik erakusten ez duen herritar ugari dago; hori horrela, kontzientziaz jokatzen duten herritarrak behar ditugu aurrera ekiteko. Beraz, nire aburuz, erronka zailena, eta beharrezkoena hauxe dugu. Dugun errealitateaz ohartu, hausnartu eta batera egin behar dugu aurrera. Kukai dantza taldearen hitz joko batean irakurri nuen “Biziraupena bakarkako borroka da, baina eboluzioa taldelana”, eta kasu honetarako oso aproposa iruditzen zait. 


2017/12/16

AIPATZEN EZ DENA EZ DA

 

"Kultura sexistatik mintzaira sexista dator, eta mintzaira sexistak iraunarazi egiten du sexismoa kulturan." Agurtzane Juanena.


Gizatalde bateko kideek elkarrekin komunikatzeko duten hitzezko adierazpidea. Hitzak adierazpidetzat erabiltzeko gaitasuna; hitzezko adierazpidea, sistema edo egituratzat hartua. Komunikatzea ahalbidetzen duen ikur sistema ez hitzezkoa. Mintzaira.
Horrela definitzen du euskaltzaindiaren hiztegiak hizkuntza hitza. Baina hizkuntza arau gramatikalez osatutako hitzak baino gehiago ere bada. Hizkuntzak herri batek edota pertsona batek bere burua ezagutu eta ulertzeko zein gainerakoak ezagutarazteko sortzen duen bitartekoa dela adierazten du Bilgune Feministak. Bat nator adierazpen horrekin.

Nolanahi ere, hizkuntza ezinbestekoa da gizakiaren garapenean, alde batetik, oso lotuta dagoelako pentsakerarekin, eta bestetik errealitatea, izendatu bai, baina interpretatu eta sinbolikoki sortu ere egiten duelako.  Hizkuntza, jendarteak eta historiak sortutakoa da eta gure pentsamoldea baldintzatzen du eta munduari buruz dugun ikuspegia mugatzen. Hizkuntzaren bidez errealitatea izendatzen dugu, etiketak jartzen. Baina errealitate hori interpretatu eta sinbolikoki sortu ere egiten dugu, abstrakzioak jarrita. Horrela adierazten du Emakundek, Hizkuntza hitzak baino zeozer gehiago, hizkuntzaren erabilera ez sexistarako proposamenak gidan. Argi azaltzen du Teresa Meanak ere bideo honetan ideia bera.


 
Hortaz, hizkuntza jendartea eraikitzeko tresna den aldetik egoera horren isla da, are gehiago, batzuetan egoera hori areagotu egiten du. Jakina da, jendarte sexista patriarkal batean bizi garela eta hortaz, hizkuntza ere sexista izan ere bada. Horrela aipatzen du Agurtzane Juanena idazleak. Ildo beretik ere Ibon Sarasola idazle eta hiztegigile ohiak honakoa aipatzen du, "gizartea matxista baldin bada, hizkuntza matxista izango da; eta gizartea aldatzen den neurrian, hizkuntza aldatzen da". 

 
 

Baina zer gertatzen da euskararekin? Amaia Alvarez Uria-k esaten duen lez, euskarak ez du genero markarik eta horren ondorioz jendeak pentsatzen du ez dela sexista, baina beste modu batzuetan agertzen da genero bereizkeria. Amelia Barquinek Tribuaren berbakeko "euskara sexista ote?" saioan azaltzen duenez,  ez luke esango euskara sexista denik, erabileran dago gakoa, erabilerak izan daitezkeelako sexistak edo arrazistak. Amaia Alvarez Uriak artikulo honetan azaltzen duena ekarri nahiko nuke gogora, izan ere, oso argi azaltzen duela iruditzen zait.
 
"Hizkuntzalaritzaren ikuspegitik, hizkuntza araua eta erabilera da, sistema bikoitza alegia. Saussurek langue (hizkuntza) eta parole (hizketa) ezberdintzen zituen eta Chomskyk competence (gaitasuna) eta performance (jarduera, ariketa). Hizkuntzak eta errealitateak elkarri eragiten diote beraz, eta honen ondoren galdera bat agertzen zaigu: zer da sexista, hizkuntza ala erabilera? Aditu batzuen hitzak erabiliko ditut honi erantzuna emateko:
  • “Kultura sexistatik mintzaira sexista dator eta mintzaira sexistak kulturaren sexismoa iraunarazten du” (Agurtzane Juanena).
  • “Hizkuntza errealitatearen sortzailea da eta munduak sortua aldi berean” (Uri Ruiz Bikandi).
  • “Euskara kultura sexista batean murgildutako hizkuntza ez-sexista da” (Linda White).
  • “Hizkuntzek ez dute beren egituragatik diskriminatzen. Hizkuntzak kultura jakin baten isla dira” (Begoña Muruaga)
  • “Ezin dugu hitz egin... ‘hizkuntza sexista’ri buruz, baizik eta hizkuntzaren ‘erabilera sexista’ri buruz... hizkuntzak... aukera ugari ematen baitu errealitate jakin bat deskribatzeko” (Emakunderen proposamenetan)


 
Gai honen inguruan bi iritzi daude nagusiki; lehenengo iritziaren arabera harreman dialektikoa dago arauaren (sistema, hizkuntza edo gramatika ere deitutakoa) eta erabileraren (hizkera eta mintzaira ere deitutakoa) artean, hau da, hizkuntzaren bi aldeek dute zeresana eta hauek biak kontuan izan behar dira sexismoa gaindituko bada. Bigarren iritziaren arabera kultura/errealitatea da sexista, eta hori aldatuz gero, hizkuntza-sistema ere aldatuko da eta, honen ondorioz, ez dago hizkuntzan aldaketarik egin beharrik edo, behintzat, ez da lehentasunen arteko eginbeharra hizkuntzaren sexismoarena. Azken iritzia da zabalduena eta honen harira egin dira gaur egun ezagutzen ditugun gomendio asko; hauen arabera erabilera da sexista (hizkuntza-sistema ez da sexistatzat jotzen).
 
Gure ustez, argi dago erabilera ez-sexista egiteko aukera ematen digula euskarak. Hala ere, erabilera sexista egiteko aukera dagoen neurrian ez al da hizkuntza hein batean sexista? Gainera, onartzen badugu gaztelania, frantsesa, ingelesa... beste hizkuntza (batzu)k sexistak direla, zerk ezberdintzen du euskara?"

 


Hortaz, aurretik aipatutako lehenengo iritziarekin bat nator.  Horregatik, lanabesa ere izan daiteke, oraingo egoera irauli eta azpikoz gora jartzeko. Hezkidetzak, proposamen ugari zehaztu ditu, ikastetxeetan zein jendartean lantzeko erronken artean. Honakoak nire ustez garrantzi handia dutenak:
 

 
- Hizkuntzaren sexismoaz eta androzentrismoaz ohartu eta agerian jarri.
- Inbertsiaoren legea praktikan jarri.
- Hitz eta kontzeptu berriak sortu eta erabili.
- Gutxiespen zentzutan erabilitako terminoak, edozein fobia eta indarkeria adierazten duten termino eta espresioak baztertu.
- Umoretik sexismoa ezabatu.
- Irudietan arreta jarri genero estereotipoak gainditu eta diskurtsoa ez maskulinizatzeko, genero ikuspegia eta aniztasuna txertatuz ikonografian.
- Gorputz jarrera eta doinuetan arreta jarri guztiekiko begirunea adieraziz.
- Pertsona guztien parte-hartzea aztertu.
- Hizkuntzaren erabileraren eztabaida mahaigaineratu eta sentsibilizazioa burutu.
- Hizkuntza hezkidetzailea esparru guztietan erabili (ahozkoa, idatzizkoa, ikonografikoa).
 
 
 
 

Erronka hauetan lagungarri ditugun giden artean, Amelia Barquin-en Euskararen erabilera ez sexista gidaliburua aukeratu dut. Generoaren azterketa sakona egiteaz gain, hizkuntzaren erabilera sexistaren adibide ugari ematen dituelako.
Berauek identifikatzeko hausnarketak burutu eta proposamenak ere agertzen dira. Kultura sexista eta androzentrista batean hezi eta bizi garenez gero, errealitate hori hizkuntzaren erabileran azaltzen du, generodun nahiz genero-gabeko hizkuntza erabiltzaile garen aldetik. Horregatik, baliabide oso aproposa iruditu zait, generoari dagokionez euskararen erabileran egon daitezkeen arazoak aztertzen baititu. Jendarteko sektore anitzek egindako eskakizunei erantzuna ematen dielako eta berdintasunean beste urrats bat ematea ahalbidetzen duelako.
 


 
Bukatzeko aurreko edizioetako Amaia Chueca-ren post hau ekarri nahiko nuke gogora, izan ere, gaiaren inguruan baliabide ugari eta hausnarketa sakona burutzen duela iruditzen zait. Bertan agertzen den, Judith Butler-en bideoan gainera, hizkuntza batek gauzak aldatzeko  ahalmen subertsiboa duelaren ideiak erakarri nau.


Hitzez hitz errealitate sexista isildu!

Astero legez, Hezkidetzan lantzeko ditugun pauso ezberdinak aztertzen gaude. Oraingoan, Hizkuntza eta Komunikazioa dira gure borroka. Hizkuntza sexista da? Edo hizkuntza horren erabilera al da diskriminazioa sortzen duena?

Egunero entzuten dira emakumeenentzat mingarriak diren esaldi edo esaerak. Público egunkariak argitaraturiko artikulu batean, bideo baten bidez azaltzen dira arestian aipatutako hizkuntzaren erabilera matxistak. Bideoa LOLAk  egindakoa da (Twiterren: @BuzzFeedLola) eta bertatik atera ditzakegun adibide batzuk hurrengoak dira:

                                                    “Relaja la raja”
                                         “Así es como visten las busconas”
                                “De verdad las tías no aceptais una broma”
                                                  “Mujer al volante…”
                                              “Eso es de marimachos”

Erabilera ezegoki hauek ekiditeko Filologian aditua den Teresa Meana Suarezek aurkeztutako “Porque las palabras no se las lleva el viento…”  idatzia aztertzea interesgarria da. Gida honek, hizkuntzaren erabilera androzentrista eta sexista saihesteko estrategiak eskaintzeaz gain, titulazio eta ogibideei zein dokumentu administratiboei buruzko analisia egiten du. 


Bestalde, oso deigarria iruditzen zait Euskaltzaindiak sorturiko EUSKAL IZENDEGIAn neutroak diren izenak emakumezko edo gizonezkoentzat bihurtu izana. Izan ere, aurreko asteetan aztertu ditugun estereotipoek sortzen dituzten eragozpenak ikusi ondoren, jaioberriari izen bat ala beste jartzerakoan bere bidea markatzen hasten gara, norberak erabakitzeko aukerarik eman gabe. Ume bati izen femenino edo maskulino bat jartzen diogun momentutik hasten gara genero bereizketa egiten. Arazo hori, izen neutroen zerrenden bidez eragotzi daitekeela deritzot. Idurre Eskizabel  kazetariak egindako ikerketa interesgarri batean historian zehar Euskal Herrian egondako izenen ibilbidea azaltzen du.
Gai honekin lotura duen Leire Imaz Zubiar kideak iaz sorturiko posta gomendatzen dut. Bertan, gurasoek hautaturiko izenak umeengan duen eragina komentatzen du.

Gure lana eskolan, etxean zein kalean arazo honi aurre egitea denez, egun lan egiten dudan ikastetxean hartutako neurri bat konpartitu nahiko nuke zuekin. 2. batxilerreko ikasleek azken ikasturtea amaitzen dutenean Agurreko jaialdi bat egiten da. Bertan, ohitura izan da beti “Agur Jaunak” abestea. Duela urte batzuk, Hezkidetzaren alde lan egiten duen irakasle taldeak abestiaren letra moldatzea erabaki zuten, emakumeak ezkutuan uzten zituen kanta zelako. Gaur egun, beheko bideoan ikus dezakezue abesterakoan erabiltzen den letra berria. 

 Eta zeintzuk dira orduan etorkizunari begira ditugun erronkak?

-    -   Keinuzko zein ahozko hizkuntza iraingarria identifikatu eta desegitea.
-    -   Diskurtso berrietan emakumeak bistaratzea.
  - Esaldi, broma edo testu diskriminatzaileak egunerokotasunetik desagerraraztea. Mingarriak diren esaldiak ez dira bromak, ez dira txiste edo umoreak.
-   - Idazterakoan eta hitz egiterakoan kolektibitate guztiak kontutan hartzea.


2017/12/15

IZENA BADU, BADA!!





Gabonak hortxe dauzkagu… Eta Olentzeroa laister etorriko zaigu!! Mungian dagoen Olentzeroaren etxea, miresgarria da, harrigarria…  IZENADUBA Basoa, bertan dago… Izenaduba Basoan dena magiko da, pertsonai mitologikoek bizia hartzen dute eta istorioak, kondairak eta elezaharrak kontatzen dituzte bisitari ezberdinei une zoragarriak sortaraziz.
Joan nintzen lehenengoan konturatu nintzen, basoaren izenaz… Mitologiari hitza jartzen bagenion, errealitatea bihurtzen genuen… Pertsonai mitologiko horiei buruz hitzeginez gero, egunen batean errealitatea izan zirela sinistu genezakeen… hori dela eta, nire post honetako izenburua, IZENADUBA Basoari omentzeko da… 
 
Izena du ba!! Esan nion behin blogger bati… Erderaz hitzegin bazuen ere, euskaldun amorratua da… Kontua da, bere bloogean, hizkuntzari buruzko argazki bat zintzilikatu zuela non esaten zen: “Las/os niñas/os están encantadas/os de jugar todas /os juntas/os en el parque”. Bere mezuan argi uzten zuen, zein zatarra zen hori irakurtzea eta horrelakoak mezprezatzen zituen. Nik beste era batzuk daudela komentatu nion, eta gure on line solasaldi horretan, “concejal” hitza, relativo al concejo zela eta ez zela la concejala erabili behar komentatu zidan. Eta hori egitearen ez aldekoa azaldu zen… baina esaten omen duenagatik, emakumeen alde dago, honen aurkako indarkeria gaitzesten du… baina hizkuntza aldatzeko punturainooooo… EZ!!
Kontuz!!! Hizkuntza ez da horren erraz aldatzen, sakratua baita… Beti dago norbait tontakeriak direlakoan… Zorionez, hinkuntza pertsonok erabiltzen dugu, eta horren famatua den RAE horri hankaz gora hainbatetan jarri diogu… Eta Zorionez, aldaketak arinago eman dira erabileran, eta gero hiztegian…
Aurreko ikasturteetatik aukeratu dudan posta, Mirenena da. Bere leloarekin guztiz bat egiten dudalako eta gaiaren inguruko, nire funtsezko ideia ederki jasotzen duelako. Hitzegiten dugun era, gure izaeraz ere dihardu. Hizkuntzarekin komunikatu, edukiak partekatzeaz gain…, gu nolakoak garen azaleratzen du… Begiruneaz, kontzientziazioaz, sentiberatasunaz… dihardu.





Emakundek badauka batzorde bat, non aholkua topatu dezakegu… “Eduki mediatikoek emakumea ez gaizki tratatzea, ez umiltzea edo mendekotzat ez aurkeztea, eta, era berean, emakumeez eta gizonez ematen den irudia bat etortzea lortu nahi dugun errealitate sozialarekin da BEGIRA Publizitate eta komunikazio ez-sexista erabiltzeko Aholku Batzordearen helburu nagusia.”
Mugikorrean deskargatu daiteke, eta mintzen gaituzten hitzak, salatu…

 


Nik uste, jendartea sintsibilizatu behar dugu hizkuntzaren erabileraz… ez da gauza bera euskeraz zein erderaz ari dena, hizkuntza batean edo bestea erabiltzerakoan mezu, jatorri, erosotasunaz, ama hizkuntzaz… dihardu. Ez da gauza bera gay zein beste hitz bat erabiltzea, homosexual batez aritzeko… Ez da gauza bera, emakumeez aritzen garenean, eta sorginaz ari bagara… Hizkuntza poteretsua da eta jendartearen pentsakera aldatzeko balio du… Ez ditzagun mesprezatu gure HITZAK…